Osteoporoza – dieta.

Według Światowej Organizacji Zdrowia, osteoporoza jest chorobą szkieletu odznaczającą się niską masą kostną oraz zaburzeniami mikroarchitektury kostnej, co prowadzi do kruchości i podatności kości na złamania – samoistne lub występujące pod wpływem niewielkich urazów. Może występować w każdym okresie życia.

Szczytowa masa kostna – kiedy ją osiągamy?

Układ kostny człowieka składa się kości długich, krótkich i płaskich i służy do mocowania mięśni, ochrony organów wewnętrznych oraz stanowi magazyn dla wapnia, fosforu i magnezu.  W diagnostyce osteoporozy i kontroli jej leczenia u osób dorosłych brana jest pod uwagę szczytowa masa kostna, która zmienia się wraz z wiekiem człowieka. W ciągu pierwszych 20 lat życia, kości powiększają swoje rozmiary, a przez następne 10 lat zachodzą w nich procesy kalcyfikacji. Około 80% szczytowej masy kostnej u dziewcząt osiągane jest przed pierwszą miesiączką. Druga część gromadzona jest w okresie dojrzewania w bardzo szybkim tempie w ciągu następnych 2–4 lat. Po okresie dojrzewania tworzenie masy kostnej przebiega powoli. Szczytowa masa kostna występuje w wieku 25–35 lat. Przez następne 10–15 lat gęstość tkanki kostnej ulega niewielkim zmianom.

Kto może zachorować na osteoporozę?

W okresie rozwojowym obniżona gęstość mineralna kości ma głównie charakter wtórny. Stwierdza się ją między innymi w:

– zaburzeniach endokrynologicznych (hiperkortyzolemia, cukrzyca, nadczynność przytarczyc, choroby tarczycy, hipogonadyzm)

– chorobach przewodu pokarmowego (zapalenie wątroby, zespoły złego wchłaniania)

– zaburzeniach metabolicznych

– chorobach tkanki łącznej

– chorobach nowotworowych

– chorobach nerek (niewydolność nerek, samoistna hiperkalciuria)

– osteopatiach polekowych (glikokortykosteroidy, leki przeciwdrgawkowe, heparyna, leki immunosupresyjne)

– niedoborach wapnia w diecie

– u pacjentów unieruchomionych

O częstości występowania osteoporozy u dzieci decyduje występowanie osteoporozy jatrogennej (po unieruchomieniu lub lekach). Większość przypadków osteoporozy u dzieci wynika z przewlekłych chorób. Do osteoporozy wtórnej może doprowadzić każda choroba przewlekła trwająca dłużej niż 6 tygodni, unieruchomienie (schorzenia neurologiczne, narządu ruchu, ciężkie choroby ogólne) oraz stosowanie leków, zwłaszcza hormonów kory nadnerczy, przeciwpadaczkowych, moczopędnych, heparyny, a nawet częsta antybiotykoterapia i przede wszystkim tetracykliny stosowane doustnie.

Najważniejsza jest kompleksowość w leczeniu, zaczynająca się od leczenia choroby podstawowej. Przy farmakoterapii zalecana jest również rehabilitacja ruchowa obejmująca kinezyterapię, fizykoterapię i mechanoterapię. Ponadto, po konsultacji z lekarzem należy wprowadzić dedykowany wysiłek fizyczny oraz dietoterapię.

W Polsce dane szacunkowe wykazują, iż około 25% kobiet i 13–29% mężczyzn w wieku powyżej 50 roku życia jest zagrożone osteoporozą i złamaniami.

Ryzyko osteoporozy jest większe u osób z niskim spożyciem wapnia w posiłkach lub witaminy D, niedoborze lub nadmiarze biała w diecie i stosujących używki  takie jak kawa, papierosy, alkohol. Duży wpływ na ryzyko osteoporozy ma siedzący tryb życia.

Zaburzenia wchłaniania jelitowego, przewlekła biegunka, przewlekłe stany zapalne jelita i dieta niedoborowa mogą przyczyniać się do zaburzeń w tworzeniu masy kostnej u dzieci i osteoporozy.

Dieta w zapobieganiu osteoporozy.

Wapń.

Ważna jest tutaj odpowiednia dawka wapnia,  w 60% pochodząca z produktów mlecznych i zachowanie odpowiedniej proporcji wapnia do fosforu. Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci zaleca, by stosunek Ca : P wynosił 1,4–2,0 : 1. Produkty mleczne cechuje największa biodostępność wapnia, czyli zdolność organizmu do jego wykorzystania. Wapń zawarty w pokarmach jest wchłaniany w odcinku bliższym jelita cienkiego przy udziale witaminy D. Niedobór laktazy upośledza wchłanianie wapnia z mleka i jego przetworów. Tak więc spożycie mleka jest ważne nie tylko z uwagi na zawartość wapnia, ale także obecność laktozy, która po strawieniu ułatwia wchłanianie Ca.

Źródła wapnia w produktach spożywczych.

Najlepsze i najlepiej przyswajalne źródło wapnia to mleko i jego przetwory. Duże ilości tego pierwiastka znajdują się również w konserwach rybnych zjadanych z ościami. Z roślinnych źródeł wapnia warto wymienić suche nasiona fasoli, jarmuż, natkę pietruszki i szpinak, suszone figi i morele, nasiona sezamu, jednak jest on słabo przyswajalny z uwagi na wysoką zawartość kwasu szczawiowego czy kwasu fitynowego. Aby wapń z produktów został wykorzystany, nie powinien być łączony z nierozpuszczalną fakcją błonnika pokarmowego, tłuszczem i dużą zawartością fosforu, natomiast śmiało powinniśmy łączyć wapń z laktozą, witaminą D i niektórymi aminokwasami. Należy jednak pamiętać, że nadmierne spożycie białka prowadzi do zwiększonego wydalania wapnia.

Wapń możemy dostarczać także pijąc wodę mineralną oraz jeść żywność wzbogaconą w ten pierwiastek, m. in. płatki zbożowe, mąki czy napoje mleczne.

Suplementacja wapnia jest zalecana tylko przy braku możliwości pokrycia zapotrzebowania dobowego.

Ile wapnia należy jeść w ciągu dnia?

Ile jest wapnia w produktach?

Witamina D.

Prawidłowe przyswajanie wapnia zachodzi przy obecności witaminy D. Podawanie więc odpowiedniej ilość witaminy D w trakcie leczenia powoduje zwiększone wchłanianie wapnia, pobudza syntezę składników kości oraz zmniejsza wydzielanie parathormonu. Witamina D jest konieczna do prawidłowej gospodarki wapniowo-fosforowej organizmu, a co za tym idzie, do mineralizacji kości. Niedobór witaminy D prowadzi do zmniejszenia stężeń wapnia i fosforu w surowicy krwi co prowadzi do zaburzeń mineralizacji kości, powodujących u dzieci krzywicę, a u dorosłych rozmiękanie kości (osteomalację). Źródłem wit. D dla człowieka jest głównie jej synteza skórna pod wpływem promieni słonecznych UVB. W produktach występuje w niewielkich ilościach. Witaminę D znajdziemy przede wszystkim w produktach pochodzenia zwierzęcego bogatych w tłuszcze, takich jak: oleje z wątroby ryb (trany), mięso ryb (węgorz, śledź, makrela), żółtko jaj i wątroba.

Fosfor.

Fosfor, podobnie jak wapń, stanowi niezbędny składnik kości. Mechaniczna odporność kości zależy od prawidłowego wysycenia kości solami zarówno wapnia, jak i fosforu. Najwięcej fosforu w diecie dostarczają produkty zbożowe, mleczne oraz mięso i przetwory. Fosfor dodawany jest także do produkcji wędlin, serów topionych, koncentratów zup i deserów w proszku, śniadaniowych płatków zbożowych, a także do czarnego napoju gazowanego. Konsekwencją nadmiernej podaży fosforanów jest zmniejszenie syntezy aktywnej formy wit. D i – wtórnie – jelitowego wchłaniania wapnia. Przedłużający się stan hiperfosfatemii w konsekwencji prowadzi do utraty masy kostnej.

Białko i sól.

Dietoterapia osteoporozy polega również na ograniczeniu spożycia soli i odpowiednie dostarczenie białka (nie za dużo, nie za mało) a także na dostarczeniu organizmowi odpowiednich dawek miedzi, manganu i cynku, gdyż są one składnikami enzymów biorących udział w syntezie macierzy kostnej.

Znaczną część masy tkanki kostnej stanowi kolagen. Niedobór białka w diecie upośledza syntezę kolagenu, wpływa także negatywnie na syntezę insulinopodobnego czynnika wzrostu 1, który jest niezbędny do prawidłowej budowy masy kostnej w wieku młodzieńczym. Z kolei nadmierne spożycie białka pochodzenia zwierzęcego, prowadzi do uruchomienia zmagazynowanych w kości buforujących węglanów i fosforanów, a wraz z nimi pewnej ilości wapnia. Ta pula jest następnie tracona z moczem.

Czynniki żywieniowe osteoporozy.

Czynniki żywieniowe można podzielić na dwie grupy:

1. Czynniki zwiększające masę kostną.

– zgodne z zapotrzebowaniem organizmu spożycie wapnia, witaminy D, białka, magnezu, potasu, witaminy K i C

– właściwe proporcje między wapniem a fosforem

– obecność w diecie izoflawonoidów i kwasów tłuszczowych omega-3 i

2. Czynniki obniżające masę kostną.

– nadmiar w diecie: białka, sodu, witaminy A, kofeiny, alkoholu

– palenie tytoniu

– BMI<18,5

Podsumowanie.

W okresie dziecięcym i dojrzewania następuje szybka budowa szkieletu kostnego, która trwa do zamknięcia się nasad kostnych, czyli do około 20 roku życia. Te okresy mają zasadniczy wpływ na mineralizację kośćca. W tym czasie tworzy się 90–95% masy kostnej a do prawidłowej mineralizacji kośćca potrzebne jest dostarczenie odpowiedniej dawki wapnia, ćwiczenia fizyczne wykonywane regularnie, prawidłowy rozwój fizyczny i przyrost masy mięśniowej oraz prawidłowe dojrzewanie. Leczenie powinno być monitorowane: USG jamy brzusznej – ryzyko kamicy nerkowej; oznaczanie stężenia wapnia w moczu.

Jako dietetyk kliniczny bardzo często spotykam się w gabinecie z osobami z postawioną diagnozą w celu ustalenia odpowiednio dobranej diety. Jeśli potrzebujesz pomocy w ułożeniu planu żywieniowego opartego na pysznych i zdrowych posiłkach wspierającego leczenie farmakologiczne lub chcesz wspomóc swoje zdrowie poprzez leczenie żywieniem, zgłoś się do mnie i wspólnie ustalimy pyszności na Twoim talerzu. Zapisz się na pierwszą wizytę tutaj -> rejestracja wizyty u dietetyk Eweliny lub zgłoś się pod dietę online w otyłości wpisując w rubryce “Krótki opis powodu Twojej wizyty – współpraca online”.

Literatura:

DOI: 10.15557/PiMR.2022.0048

Dardzińska J., Chabaj-Kędroń H., Małgorzewicz S., Osteoporoza jako choroba społeczna i cywilizacyjna – metody profilaktyki, Hygeia Public Health 2016, 51(1): 23-30

Gawlik A. i wsp., Obecność złamań współistniejących z niską masą kostną stanowi o rozpoznaniu osteoporozy u dzieci, Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2008, tom 4, nr 3

Iwańczak B., Krzesiek EL. Iwańczak F., , Osteoporoza i osteopenia u dzieci i młodzieży – przyczyny, diagnostyka i leczenie, Adv. Clin. Exp. Med. 2004, 13, 1, 177–184

Nieradko-Iwanicka B., Borzęcki A., Osteoporoza jako problem pediatryczny, Probl Hig Epidemiol 2009, 90(1): 27-31

Przysławski J., Górna I., Osteoporoza u dzieci i młodzieży, Bromat. Chem. Toksykol. – XLI, 2008, 4, str. 949–956

Rychlik E. i wsp., Normy żywienia dla populacji Polski, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2024

Zastrzeżenie prawne:

Informacje zamieszczone na stronie internetowej  www.dietifit.pl nie są poradą dietetyczną w jakiejkolwiek indywidualnej sprawie. Treści na niej zawarte mają charakter wyłącznie informacyjny i poglądowy, w związku z tym Gabinet Dietetyczny nie ponosi odpowiedzialności z tytułu powstania jakichkolwiek szkód, wynikających z ich interpretacji i nie zastępują indywidualnej porady ze specjalistami w dziedzinie zdrowia i odżywiania.  

Zaleca się zasięgnięcie indywidualnej porady dietetycznej lub medycznej przed samodzielnym wdrożeniem przepisów, planów posiłków, porad zdrowotnych oraz innych treści i informacji zawartych na stronie internetowej. Jeżeli użytkownik chce skorzystać z konsultacji Gabinetu Dietetycznego zachęcamy do umówienia takiej indywidualnej konsultacji pisząc na adres: gabinet@dietifit.pl lub korzystając z formularza kontaktu znajdującego się na stronie internetowej.

Zapoznając się z treściami znajdującymi się na stronie Gabinetu Dietetycznego, użytkownik rozumie, że: jego cel ma charakter wyłącznie edukacyjny, zawiera wyłącznie treść o charakterze ogólnym, nie stanowi indywidualnej porady dietetycznej, medycznej, diagnozy lub leczenia, nie buduje stosunku relacji: klient – dietetyk.

Korzystając z treści znajdujących się na stronie internetowej użytkownik zgadza się podjąć własne środki ostrożności podczas wdrażania informacji i porad na niej opublikowanych. Osoby niepełnoletnie, kobiety w ciąży, osoby z alergiami pokarmowymi, przewlekłymi chorobami oraz osoby z jakimkolwiek schorzeniem są szczególnie ostrzegane, aby zasięgnęły profesjonalnej porady medycznej przed zastosowaniem któregokolwiek z informacji opublikowanej na stronie internetowej, w tym planów posiłków, porad zdrowotnych oraz innych treści.

Wszelkie treści zawarte na stronie www.dietifit.pl podlegają ochronie wynikającej z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych i mogą zostać wykorzystane jedynie w celu niekomercyjnego użytku prywatnego.